Socratische invalshoek

Denken begint met geraaktheid: woorden of ideeën die je iets doen. Dat uitgangspunt vinden we al bij Socrates (468 – 399 v. Chr.) in zijn beroemde filosofische gesprekken op de markt van Athene. Socrates leerde anderen zelf kritisch na te denken en overal vragen bij te stellen. Hij beoefende de ‘kunst van het niet-weten’. Kortom, Socrates leerde mensen zich (opnieuw) te verwonderen en oneindig nieuwsgierig te zijn.

Waar kun jij met verwondering naar kijken? Hoe bezie jij de wereld? Vanuit welke waarden leef jij?

Kennis

‘Ken u zelf’, het leidmotief van Socrates bij het vergaren van kennis over de werkelijkheid: ‘Hoe kan iemand iets kennen, als hij zichzelf niet kent? Wie kent er dan, en wat? En wat is de waarde van zulke kennis?’ Zonder ultieme kennis van het diepste zelf is niets echt te kennen. Socrates richtte zijn zoektocht op de principes die verscholen liggen achter de waarneembare werkelijkheid. Het zijn de in ieder mens aanwezige denkbeelden en overtuigingen van waaruit we handelen.

Ethica

Ethiek (van het Griekse ethos) is de weergave van de wijze waarop je gewend bent je te gedragen binnenshuis of in de organisatie: ‘Zo doen wij dat hier’. Tevens is het de kritische bezinning op wat goede gewoonten zijn of wat de juiste manier van handelen is in een specifieke situatie. Ethiek karaktervorming, het onderzoeken van ‘juiste’ keuzes en mogelijkheden tot optimaal handelen.

Socrates daagde zijn gesprekspartner uit om kritisch na te denken over zichzelf en verantwoordelijkheid te nemen. Hij hielp zijn gesprekspartner te reflecteren op de effecten van zijn handelen en zijn verhouding tot anderen en de maatschappij. Hij ging er vanuit dat als je werkelijk nagedacht hebt over wat het juiste is om te doen, je ook juist zult handelen. Andersom geldt dat als je niet goed weet wat te doen, je blijkbaar niet goed genoeg weet wat er speelt. Socrates hielp zijn gesprekspartner er achter te komen waar hem nu werkelijk om te doen was en zich bewust te worden welke onderliggende waarden richtinggevend zijn.

Ethiek is vooral een kwestie van onderzoeken hoe dat wat je belangrijk vindt, het beste tot zijn recht komt. Een mooi voorbeeld is ‘Waardenweb’, een onderwijsinstrument voor morele reflectie dat ik in opdracht van de Universiteit van Amsterdam mede heb ontwikkeld.

Socratische Gespreksmethode

Voortbouwend op de kunst van het vragen stellen zoals Socrates deze beoefende, heeft de Duitse filosoof, pedagoog en politicus Leonard Nelson (1882-1927) de Socratische Gespreksmethode zowel theoretisch als praktisch uitgewerkt.

Lees verder over de Socratische Gespreksmethode.